Strona główna / Artykuły / Zorza na 2 m i 6 m

Artykuł · propagacja przez zorzę

Zorza na 2 m i 6 m:
jak usłyszeć aurorę z Polski

Kiedy nad Skandynawią rozpala się zorza, pasmo 2 m zmienia się nie do poznania. Stacje oddalone o setki kilometrów słychać z północy, bez względu na to, gdzie naprawdę stoją, a zamiast czystego tonu CW z głośnika leci chrapliwy syk. Tłumaczę, skąd to się bierze, jak poznać, że się zaczyna, i jak zrobić pierwszą łączność przez zorzę. Tuż pod spodem działa wskaźnik, który pokazuje szansę na zorzę w tej chwili.

Kp ≥ 5 antena na północ raport 55A CW 144,050 MHz równonoc 23.09

Szansa na zorzę teraz Pierwsza łączność

Zielona wstęga zorzy polarnej na rozgwieżdżonym niebie nad kratownicowym masztem łączności i niewielkim budynkiem technicznym

Na żywo

Szansa na zorzę teraz

Wskazówka pokazuje planetarny indeks Kp z ostatniego pomiaru, a ocena obok mówi, co to znaczy dla stacji w Warszawie. Dane z HamQSL (NOAA i DX-Robot), strona sama odświeża je co 10 minut.

Wczytuję dane…

Sprawdzam pole magnetyczne

Za chwilę pojawi się aktualny indeks Kp i ocena szans na łączność przez zorzę.

Indeks Kp–skala 0–9

Indeks A–średnia z doby

Pole magnet.–

Zorza na VHF–DX-Robot

Co teraz: czekam na dane…

Źródło: HamQSL · NOAA SWPC

☉

Zaczyna się sezon. Jesienna równonoc wypada w tym roku 23 września o 00:05 UTC, czyli o 2:05 w nocy czasu polskiego. Wokół równonocy burze geomagnetyczne zdarzają się częściej niż latem i zimą, więc przez najbliższe tygodnie warto zaglądać tu częściej. Dlaczego tak jest, piszę niżej.

Jak to działa

Lustro sto kilometrów nad Bałtykiem

Zorza to nie tylko światło. Ten sam zjonizowany obszar, który świeci na niebie, rozprasza fale UKF z powrotem w stronę Ziemi.

Świecąca kurtyna, która odbija radio

W czasie burzy geomagnetycznej naładowane cząstki wpadają w atmosferę w pierścieniu wokół bieguna i jonizują ją na wysokości około 100–120 km. Przy silnej burzy ten pierścień rozszerza się na południe, nad Skandynawię i Bałtyk. Zjonizowana „kurtyna” rozprasza fale 6 m i 2 m z powrotem w dół, więc dwie stacje, które normalnie by się nie słyszały, mogą się połączyć.

To lustro nie jest gładkie. Kurtyna faluje, przesuwa się i drga, więc każdy jej kawałek odbija sygnał z trochę inną częstotliwością. Stąd charakterystyczny syk, o którym piszę dalej, i stąd to, że przez zorzę pracuje się emisjami CW i SSB, a nie FM.

Zasięgi na 2 m to zwykle kilkaset kilometrów, przy dobrej zorzy wyraźnie więcej. W opracowaniu o łącznościach zorzowych na stronie klubu SP2PZH (Politechnika Gdańska) autor opisuje swój rekord w tych warunkach: prawie 1500 km (lokator LO02) na antenie Yagi.

Zielony łuk zorzy nisko nad horyzontem, odbity w kałuży wody na zamarzniętym, zaśnieżonym brzegu morza

Przekrój poglądowy. Obie stacje stoją na południe od zorzy i obie celują w tę samą kurtynę. Sygnał nie leci po ziemi do korespondenta, tylko w górę, na północ, i dopiero stamtąd rozprasza się w dół, także do drugiej stacji.

Najdziwniejsza zasada

Antena na północ, nie na korespondenta

Chcesz zrobić łączność z Berlinem? Obracasz antenę na północ. Z Wilnem? Też na północ. Przy zorzy liczy się to, gdzie wisi odbijająca kurtyna, a nie to, gdzie stoi druga stacja.

Mapa poglądowa. Kolorowe linie pokazują, skąd przy danym Kp widać zorzę nad północnym horyzontem (według SpaceWeatherLive): przy Kp 7 dochodzi ona do linii Londyn–Kolonia–Warszawa. Radio sięga dalej niż wzrok, bo odbicie następuje nad samą zorzą, setki kilometrów na północ od nas. Dlatego zorzę zwykle najpierw słychać, a dopiero potem widać.

Jak celować, gdy celu nie widać

Zacznij na wschód od północy. Opracowanie SP2PZH opisuje, że na początku zorzy anteny ustawia się z odchyleniem na wschód, a w trakcie azymut przesuwa się przez północ na zachód. Odchylenie od północy potrafi dojść do 60°.
Szukaj maksimum, a nie dokładnej północy. Obracaj antenę co kilka stopni i zostań tam, gdzie syk sygnałów i radiolatarni jest najgłośniejszy. Kurtyna się przesuwa, więc co jakiś czas sprawdzaj ponownie.
Druga stacja robi to samo. Też patrzy na północ. Oboje trafiacie w tę samą kurtynę i tylko dlatego się słyszycie.
Polaryzacja pozioma. CW i SSB na 2 m i 6 m pracuje się na antenach poziomych. Pionowa antena FM na dachu do zorzy nadaje się słabo.

Sylwetka dachu z kierunkową anteną o wielu elementach na tle zielonkawej poświaty zorzy i gwiazd

Posłuchaj

Syk zamiast tonu

Sygnał odbity od zorzy nie brzmi jak radio. Czysta nuta CW rozmywa się w szum szeroki na setki herców, a głos na SSB brzmi jak ochrypły szept. Kliknij i porównaj.

Rozmycie sygnału: 400 Hz

Dźwięk jest syntetyczny: „CQ A SQ5CBA” w CW z prędkością 18 słów na minutę. Ton zorzowy to szum przefiltrowany wokół 700 Hz z szybkim migotaniem, tak jak opisują go operatorzy. Włącz głośnik.

Raport z literą A

W raporcie RST trzecia cyfra opisuje ton. Przy zorzy tonu nie ma, więc zamiast niej wpisuje się literę A. Do wywołania też dodaje się A: w CW CQ A, na fonii „CQ aurora”.

599czysty sygnał, np. przez troposferę

59Abardzo mocny sygnał przez zorzę

55Atypowy raport: czytelny, średnia siła

58aprzykład z zalecenia IARU Region 1 (Wiedeń 2010)

Zalecenie z Wiednia dodało do skali tonu litery a (zorza), s (rozproszenie) i m (wielodrogowość). A samą standaryzację raportów zorzowych przyjęła konferencja IARU Region 1 w… Warszawie, w 1975 roku.

Najpewniejsza emisja

Telegrafia to podstawa pracy przez zorzę. Wąski sygnał przebija się przez syk, a rozmyte kreski i kropki nadal da się odróżnić.

SSB

Da się, z wprawą

Głos brzmi jak chrapliwy szept. Na 6 m jest dużo łatwiej niż na 2 m, bo zniekształcenia rosną z częstotliwością. Na 70 cm łączności przez zorzę są rzadkie.

Nie działa

Demodulator FM z szerokiego, poszarpanego sygnału zrobi po prostu szum. Przez zorzę nie dowołasz się dalekiego przemiennika FM, nawet gdy pasmo SSB żyje.

Sygnał bywa też przesunięty: na 145 MHz średnio o około 0,5 kHz. Nie zakładaj, że korespondent jest dokładnie na swojej częstotliwości. Dostrój się do środka syku i nie zawężaj filtra CW do minimum, bo sygnał zorzowy jest szeroki.

Kalendarz

Kiedy słuchać

Trzy zegary: indeks Kp mówi, czy w ogóle jest na co liczyć, pora dnia mówi, kiedy dzwonić do kolegów, a pora roku podpowiada, kiedy mieć radio pod ręką.

Przesuń tabelę w bok →

Kp	Skala NOAA	Granica zorzy	Zorzę widać m.in. z	Co to znaczy na 2 m z Polski
4	—	—	Tromsø, Reykjavik	Zorza jest, ale daleko na północy. Z Polski cisza.
5	G1 · słaba burza	56,3°	Edynburg, Göteborg	Próg: według opracowania SP2PZH wzrost K powyżej 4 to sygnał możliwej zorzy radiowej. Na północy kraju słuchaj.
6	G2 · umiarkowana	54,2°	Dublin, Hamburg, Moskwa	Dobra szansa także z centrum kraju. Antena na północ, 144,050 MHz.
7	G3 · silna	52,2°	Londyn, Kolonia, Warszawa	Zorzę widać z Warszawy, pasmo 2 m powinno żyć.
8	G4 · bardzo silna	50,1°	Paryż, Monachium, Wiedeń	Tak było 10–11 października 2024 roku.
9	G5 · ekstremalna	48° i mniej	dalej na południe	Tak było 10–11 maja 2024 roku.

Granica zorzy to szerokość geomagnetyczna, a miasta pochodzą z tabeli SpaceWeatherLive. Skala G jest według NOAA SWPC. Ostatnia kolumna to moja praktyczna interpretacja, nie prawo fizyki.

Pora dnia: dwa okna

Dla Polski przyjmuje się dwa maksima zorzy radiowej (za opracowaniem na stronie klubu SP2PZH):

13–18 UTC21–24 UTC

Latem to 15–20 i 23–2 czasu polskiego, zimą 14–19 i 22–1. Popołudniowe okno jest wygodne, bo sporo stacji jest wtedy przy radiu. Wieczorne potrafi być mocniejsze.

Teraz jest – UTC.

Pora roku⇄

Efekt Russella–McPherrona

Burze geomagnetyczne częściej zdarzają się wokół równonocy. Opisali to w 1973 roku Christopher Russell i Robert McPherron: przy równonocy pole magnetyczne Ziemi jest ustawione względem pola niesionego przez wiatr słoneczny tak, że energia łatwiej przedostaje się do magnetosfery.

Cykl słoneczny25

Opadający, ale żywy

NASA i NOAA ogłosiły 15 października 2024, że Słońce weszło w okres maksimum. Teraz cykl opada. W tej fazie burze napędzają głównie szybkie strumienie wiatru z dziur koronalnych, które wracają co około 27 dni, razem z obrotem Słońca.

Ostrzeżenie15 h

Od wybuchu do burzy

Koronalny wyrzut masy (CME) leci do Ziemi od 15–18 godzin (najszybsze) do kilku dni. Gdy NOAA ogłasza nadejście CME, masz czas przygotować antenę na kolejne wieczory.

Prosta sztuczka: jeśli była zorza, zaznacz w kalendarzu datę za 27 dni. Dziura koronalna, która ją wywołała, może wrócić z kolejnym obrotem Słońca, a z nią kolejna burza.

Bandplan IARU Region 1

Gdzie kręcić gałką

Zorza nie ma w bandplanie własnych częstotliwości. Pracuje się w segmentach telegrafii i SSB, a ruch skupia się wokół centrów aktywności.

Przesuń tabelę w bok →

Częstotliwość [MHz]	Co mówi bandplan	Przy zorzy
Pasmo 6 m · 50 MHz
50,000–50,100	Tylko telegrafia (dolne 30 kHz zarezerwowane na projekt zsynchronizowanych radiolatarni)	CW przez zorzę
50,090	Centrum aktywności CW dla łączności międzykontynentalnych	Nie przesiaduj tu z lokalnymi QSO
50,100–50,130	Okno międzykontynentalne, bez łączności lokalnych	Europejskie stacje wołaj wyżej
50,130–50,200	Sekcja międzynarodowa, centrum aktywności 50,150	SSB przez zorzę
Pasmo 2 m · 144 MHz
144,025–144,100	Telegrafia, centrum aktywności CW 144,050	Tu szukaj zorzowych CQ A w CW
144,100–144,150	Telegrafia i emisje cyfrowe (MGM), 144,110–144,160 to EME	Omijaj, słuchają tu stacje EME
144,150–144,400	CW, SSB i MGM, centrum aktywności SSB 144,300	SSB przez zorzę, rozchodź się z 144,300
144,400–144,490	Wyłącznie radiolatarnie	Najlepszy wskaźnik: radiolatarnie z północy zaczynają syczeć

Według IARU Region 1 VHF Handbook (bandplany 50 i 144 MHz). Częstotliwości wywoławczych nie blokuj: po nawiązaniu łączności przejdź obok.

MODE

CW albo USB

Na 6 m i 2 m SSB to górna wstęga. FM wyłącz: przez zorzę nic nie przeniesie.

FIL

Filtr nie za wąski

Sygnał jest szeroki na setki herców. Bardzo wąski filtr CW wytnie większość jego energii.

RIT

Dostrajaj się

Korespondent może być przesunięty o kilkaset herców. Szukaj środka syku, nie „zera”.

Polaryzacja pozioma

Pozioma Yagi na obrotnicy. Na 2 m opracowanie SP2PZH radzi na początek 9 elementów i 50–80 W.

Krok po kroku

Pierwsza łączność przez zorzę

Zorza trwa czasem godzinę, czasem cały wieczór. Warto mieć plan, zanim się zacznie.

Złap sygnał z kosmosu

Obserwuj Kp: wskaźnik na górze tej strony, warunki propagacji albo NOAA SWPC. Gdy Kp dochodzi do 5, a DX-Robot zgłasza zorzę na średnich szerokościach (MID LAT AUR), czas iść do radia.

Kp ≥ 5 · MID LAT AUR · 13–18 lub 21–24 UTC

Antena na północ

Zacznij z lekkim odchyleniem na wschód i powoli obracaj przez północ na zachód. Zostań tam, gdzie syk jest najgłośniejszy.

azymut: do 60° od północy, zależnie od fazy zorzy

Najpierw posłuchaj

Przejdź po 144,025–144,100 MHz w CW i po okolicy 144,300 MHz w SSB. Zajrzyj do segmentu radiolatarni 144,400–144,490 MHz: jeśli radiolatarnie z północy zamiast tonu dają syk, zorza już jest.

Zawołaj CQ A

W CW nadaj CQ A i swój znak, na fonii „CQ aurora”. Rozmyte znaki łatwiej odczytać, gdy są wyraźnie rozdzielone, więc nie nadawaj szybciej niż zwykle.

CQ A CQ A DE SQ5CBA SQ5CBA K

Raport z literą A i lokator

Na UKF wymienia się znak, raport i lokator. Zamiast cyfry tonu dajesz A. Krótko, bez pogawędek: zorza potrafi zniknąć w pół zdania.

SP2XYZ DE SQ5CBA 55A KO02ME

Zaloguj jako AUR

Standard ADIF ma pole trybu propagacji: AUR to zorza, AUE to aurora-E. Warto je wpisać w logu: po latach od razu widać, którą drogą przyszła łączność. Jak działa potwierdzanie, opisuję w poradniku QRZ Logbook.

PROP_MODE: AUR

Po zorzy

Kuzynka z północy: aurora-E

Przed silną zorzą, w jej trakcie albo po niej na 6 m, a czasem na 2 m, otwiera się inny rodzaj propagacji. Sygnały są dużo czystsze, a zasięgi dłuższe.

Au · klasyczna zorza

Rozproszenie wsteczne

obie anteny na północ, na kurtynę
syk zamiast tonu, raport z literą A
CW i SSB, FM nie działa
zwykle kilkaset km, rekordy do ok. 1500 km

Au-E · aurora-E

Odbicie jak od warstwy E

odbicie od sporadycznej warstwy E w strefie zorzowej
sygnały dużo czystsze niż przy klasycznej zorzy
na 144 MHz notowano łączności na 1947 km
w Skandynawii najczęściej od maja do sierpnia, zwykle 06–10 i 20–24 UTC

Nad Polską

Maj i październik 2024: zorza w zenicie

Dwa razy w 2024 roku zorzę było widać nad całą Polską: nie tylko nad horyzontem, ale wysoko na niebie. Tak wygląda Kp 9 i Kp 8.

Zorza w zenicie: promienie zieleni, różu i fioletu rozchodzą się promieniście z jednego punktu na niebie — **10/11 maja 2024, Lipa koło Szamocina.** Burza G5, pierwsza ekstremalna od października 2003, z Kp 9. · fot. Aneta p, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

Czerwone i zielone pionowe pasy zorzy nad płaskimi polami i drogą nocą, na horyzoncie światła wiosek — **11 października 2024, ok. 1:30, Lucim koło Bydgoszczy.** Burza G4 po rozbłysku na Słońcu. · fot. Aneta p, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

Burza z maja 2024 była najsilniejsza od słynnych burz z Halloween 2003. Ta sama burza, która dała zorzę nad Krakowem, zdławiła fale krótkie: przy tak silnych burzach KF często jest głuche, za to na 6 m i 2 m może się otworzyć zorza. Gdy na 20 m nagle robi się pusto, zajrzyj na UKF.

Stacja

Sprzęt: mniej, niż myślisz

Do zorzy nie trzeba systemu z okładki. Wystarczy radio z CW i SSB na 2 m albo 6 m i pozioma antena kierunkowa.

Od czego zacząć

Na zdjęciu obok jest system do łączności przez Księżyc u DK5LA: 256 elementów na jednym maszcie. Do zorzy nic takiego nie trzeba. Opracowanie na stronie klubu SP2PZH radzi, żeby na początek wziąć 50–80 W i poziomą 9-elementową Yagi, to wystarczy, żeby oswoić się z tym rodzajem propagacji. Im dalej na południe, tym dłuższa antena się przyda, najlepiej z płaską charakterystyką w pionie, bo obszar odbicia jest nisko nad horyzontem.

Radio all-mode z CW i SSB na 2 m lub 6 m. U mnie na 2 m to Icom IC-9700, na 6 m Yaesu FT-710.
Pozioma Yagi na obrotnicy. Bez obrotnicy nie wycelujesz w przesuwającą się kurtynę.
Moc 50–100 W i dobry kabel. Przez zorzę tracimy dużo sygnału po drodze.
Słuchawki. Słaby syk zorzowy dużo łatwiej wyłowić w słuchawkach niż z głośnika.

Uczciwie: moja Diamond X-200N na kominie to antena pionowa pod FM i przemienniki. Do zorzy nadaje się słabo. Potrzebna jest pozioma Yagi na obrotnicy.

Duży zestaw wielu anten Yagi na kratownicowym maszcie o zmierzchu, obok drzewa i budynek gospodarczy

Alerty

Gdzie śledzić

Zorza radiowa potrafi trwać krótko, więc warto dostać informację wcześniej, a nie dopiero od kolegi po fakcie.

Ta stronaNA ŻYWOWskaźnik na górze artykułu i strona warunki propagacji: Kp, indeks A, stan pola i zgłoszenia zorzy na VHF, odświeżane automatycznie.

NOAA SWPCŹRÓDŁOPlanetarny indeks K co 3 godziny oraz prognoza zorzy na 30–90 minut z modelu OVATION, aktualizowana co 5 minut.

HamQSLVHFPasek warunków N0NBH pokazuje pole „VHF Aurora” z DX-Robota: Band Closed, High LAT AUR (zorza powyżej 60°N) albo MID LAT AUR (zorza między 30 a 60°N, czyli u nas).

Klastry i DXMapsPASMOSpoty z dopiskiem „Au” albo „aurora” na klastrze DX i na DXMaps to najpewniejszy znak, że ktoś już pracuje przez zorzę. Sprawdź, skąd są te stacje i na jakim paśmie.

SpaceWeatherLiveMAPAMapy owalu zorzy i indeks Kp w przystępnej formie, z tabelą, od jakiego Kp zorzę widać w danym mieście.

Następny krok

Zanim przyjdzie burza, poznaj pasmo

Najłatwiej rozpoznać zorzę, gdy wiesz, jak 2 m brzmi w zwykły wieczór. Zacznij od poradnika i od warunków propagacji.

Warunki propagacji Pasmo 2 m i 70 cm