Poradnik · emisje cyfrowe

D-STAR, C4FM, DMR

Na polskich przemiennikach obok FM żyją trzy niezgodne ze sobą systemy cyfrowe. Każdy powstał gdzie indziej i z innego powodu, wszystkie trzy mielą głos tym samym kodekiem, a mimo to radio od jednego nie dogada się z drugim. Poniżej: skąd się wzięły, czym się naprawdę różnią, ile ich jest w Polsce i który wybrać na start.

3 standardy 1 kodek · AMBE 393 przemienniki w SP hotspot obsługuje wszystkie

Porównanie w tabeli Który wybrać na start

Dwa cyfrowe radiotelefony ręczne obok siebie: Yaesu FT-5D z C4FM i Icom ID-52E PLUS z D-STAR

Rodowód

Skąd wzięły się trzy

Gdyby powstał jeden standard, nie byłoby tej strony. Powstały trzy, bo każdy miał innego rodzica i inny cel.

2001 · JARL

D-STAR

Napisany od zera dla krótkofalowców przez japoński związek JARL, z myślą o sieci, w której adresem jest znak wywoławczy. Najstarszy, najbardziej „amatorski" w duchu — i jako jedyny nie ma korzeni komercyjnych.

2013 · Yaesu

C4FM / System Fusion

Odpowiedź Yaesu na D-STAR: także amatorski, ale w całości firmowy. Postawiony na maksymalną prostotę wejścia — kupujesz radio, wpisujesz znak i pracujesz. Żadnej rejestracji.

2005 · ETSI

DMR

Standard profesjonalny, stworzony dla firm, ochrony i służb. Do krótkofalarstwa wszedł bocznymi drzwiami, kiedy chińskie radia potaniały do stu kilkudziesięciu złotych — i dziś jest w SP najliczniejszy.

Konkrety

Trzy systemy obok siebie

Najważniejsze różnice na jednym ekranie. Wiersz „przemienniki w SP" pochodzi z mojej bazy — maszyny wielosystemowe liczą się w każdym systemie, który obsługują.

	D-STAR	C4FM / Fusion	DMR
Twórca, rok	JARL, 2001	Yaesu, 2013	ETSI, 2005
Modulacja	GMSK	4FSK (C4FM)	4FSK
Przepływność	4800 bit/s	9600 bit/s	9600 bit/s
Kodek głosu	AMBE, 2400 bit/s	AMBE+2	AMBE+2
Kanał	12,5 kHz	12,5 kHz	12,5 kHz z TDMA
Rozmów w kanale	1	1	2 — dwa sloty czasowe
Adresowanie	znak wywoławczy	znak wpisany w radiu	numer ID + grupa rozmówna
Rejestracja	tak — jednorazowo w bramce	nie	tak — numer DMR ID
Szkielet sieci	ircDDB + reflektory REF/XRF/DCS/XLX	WIRES-X (Yaesu) oraz społecznościowe YSF i FCS	BrandMeister, DMR+, FreeDMR, TGIF
Dane obok głosu	1200 bit/s cały czas — GPS, tekst, opis	w trybie DN połowa strumienia to dane	krótkie wiadomości i GPS, zależnie od sieci
Sprzęt	Icom, Kenwood	Yaesu	kilkunastu producentów, od Motoroli po Anytone
Cena wejścia	wysoka	średnia	najniższa
Przemienniki w SP	61	67	96

Skoro wszystkie trzy używają tego samego rodzaju kodeka, dlaczego radia się nie dogadują? Bo kodek to tylko sposób ściśnięcia głosu. Różni się wszystko wokół niego: modulacja, ramkowanie, adresowanie i protokół sieci. To trochę tak, jakby ten sam plik MP3 wysłać raz pocztą, raz faksem, a raz gołębiem.

Jak się z nimi pracuje

Każdy ma swój charakter

D-STAR — sieć, która myśli znakami

Największa zaleta D-STAR-a jest niewidoczna w tabeli: routing po znaku. Wpisujesz znak kolegi i sieć sama znajduje, przez którą bramkę ostatnio nadawał. Nie musisz wiedzieć, gdzie jest ani do jakiej grupy się zapisał. Do tego dane lecą równolegle z głosem, więc wyświetlacz pokazuje, kto nadaje i skąd, zanim skończy pierwsze zdanie. Cena za to: jednorazowa rejestracja i najdroższy sprzęt z całej trójki.

C4FM — wyjmij z pudełka i pracuj

Fusion jest bezkonkurencyjny na starcie: zero formalności. Wpisujesz znak w menu i już jesteś w sieci. Radio przełącza się samo między cyfrą a analogowym FM (funkcja AMS), więc ten sam kanał obsłuży oba światy. W trybie VW cała przepływność idzie na głos — i słychać to od razu, bo brzmi najlepiej z całej trójki. Minus: to jedna firma, jeden producent i jeden ekosystem.

DMR — najwięcej wszystkiego, najmniej intuicyjnie

DMR wygrywa liczbami: najwięcej przemienników w Polsce, najtańsze radia, największe sieci. Płacisz za to krzywą uczenia: numer ID trzeba wyrobić, a radia nie programuje się z klawiatury, tylko wgrywa gotowy codeplug z komputera — plik z kanałami, grupami rozmównymi i kolorami. Za to jako jedyny mieści dwie niezależne rozmowy w jednym kanale, bo dzieli czas na dwa sloty.

Dwupasmowy radiotelefon ręczny na blacie — typowe wejście w każdą z trzech sieci cyfrowych

Realia

Ile tego jest w Polsce

Liczby z bazy przemienników — 393 wpisy, stan bieżący. Suma jest większa niż liczba przemienników, bo wiele maszyn obsługuje po kilka systemów naraz.

DMR — 96najliczniejszy Największa sieć cyfrowa w SP i najtańsze wejście. Jeśli chcesz mieć pewność, że coś złapiesz z domu bez hotspota, statystyka jest po stronie DMR-a.

C4FM — 67drugi Rośnie najszybciej z całej trójki, głównie dlatego, że wiele klubów wymienia stare analogowe maszyny na Yaesu, które obsługują FM i cyfrę na jednym kanale.

D-STAR — 61trzeci, ale stabilny 59 z nich pracuje na 70 cm, tylko 2 na 2 m. Dwadzieścia pięć to maszyny wielosystemowe, obsługujące obok D-STAR-a także DMR albo C4FM.

FM — 248wciąż król Analog nadal ma w Polsce więcej przemienników niż wszystkie systemy cyfrowe razem wzięte. Cyfra to dodatek do FM, nie jego następca — przynajmniej na razie.

Warszawana przykładzie mojego QTH Z Mokotowa: DMR na 438,775 (SR5WU, Ursynów) i 438,500 (SR5WW, komin EC Kawęczyn), C4FM na 438,900 (SR5WI), a najbliższy D-STAR dopiero 438,600 (SR5WC) z komina elektrociepłowni pod Pruszkowem.

Brzmienie

Jak to brzmi

jakość głosu

Więcej bitów, lepszy dźwięk

Różnicę słychać dokładnie tam, gdzie wskazuje tabela. D-STAR daje kodekowi 2400 bit/s i brzmi najbardziej „telefonicznie". C4FM i DMR używają nowszego AMBE+2, a Fusion w trybie VW potrafi oddać na głos całe 9600 bit/s — to najlepiej brzmiąca opcja z całej trójki, kosztem braku miejsca na dane.

zasięg

Efekt klifu

Wspólna cecha wszystkich trzech: nie ma szumu. Sygnał jest krystalicznie czysty aż do momentu, w którym korekcja błędów przestaje nadążać — i wtedy w ciągu jednego kroku rozsypuje się na metaliczne „R2D2" i milknie. Na FM słyszysz, że korespondent się oddala; na cyfrze po prostu znika. Za to do tej granicy jest czysto, tam gdzie FM już dawno by szumiało.

Wspólny mianownik

Jeden kodek na trzy standardy

AMBE i AMBE+2 to zamknięta, opatentowana własność amerykańskiej firmy DVSI. W praktyce znaczy to, że w każdym cyfrowym radiu amatorskim siedzi kawałek licencjonowanego układu albo oprogramowania, którego nikt z zewnątrz nie może przejrzeć ani legalnie zaimplementować od nowa. Dla środowiska, które od stu lat buduje własne nadajniki, to spory zgrzyt — i właśnie dlatego powstał M17: w pełni otwarty standard amatorski z wolnym kodekiem Codec2. Sprzętu na razie jest niewiele, ale obsługują go popularne hotspoty.

Da się przeskoczyć

Mosty między systemami

Radio od jednego standardu nie odbierze drugiego, ale sieci potrafią się dogadać po stronie internetu.

Transkodowaniena serwerze Reflektory XLX potrafią rozkodować głos z jednego systemu i zakodować go w drugim. Polski XLX132 ma moduł C na stałe zmostkowany z krajową siecią DMR — mówiąc przez D-STAR, słyszą Cię także dmr-owcy.

Koszt jakościdlaczego brzmi gorzej Każdy most oznacza rozpakowanie i ponowne spakowanie głosu innym kodekiem. Zniekształcenia się kumulują, więc przez dwa mosty korespondent brzmi zauważalnie gorzej niż na wprost.

Hotspot jako uniwersalny kluczMMDVM Jedna płytka MMDVM z Pi-Star albo WPSD obsługuje D-STAR, DMR, C4FM, a często też P25, NXDN i M17. Przełączasz się z przeglądarki — choć w danym momencie pracujesz oczywiście w jednym.

Decyzja

Który wybrać na start

Uczciwa odpowiedź brzmi: ten, który działa u Ciebie w okolicy. Sprawdź najpierw, co masz w zasięgu — dopiero potem kupuj radio.

Chcesz zacząć dziś, bez papierologii

Bierz C4FM. Żadnej rejestracji, żadnego codeplugu — wpisujesz znak w menu i pracujesz. Radio obsłuży przy okazji zwykłe FM na tym samym kanale.

Chcesz najtaniej i najwięcej przemienników

Bierz DMR. Najniższy próg cenowy i najgęstsza siatka w Polsce. Licz się z wieczorem spędzonym nad programowaniem codeplugu — albo poproś o gotowy kogoś z klubu.

Lubisz, gdy sieć sama wie, gdzie jesteś

Bierz D-STAR. Routing po znaku, pozycja GPS w tle każdej transmisji i najbardziej „radiowe" podejście z całej trójki. Zapłacisz najwięcej i raz przejdziesz przez rejestrację.

Nie masz żadnego przemiennika w zasięgu

Wtedy standard prawie nie ma znaczenia — kup hotspot, który obsługuje wszystkie trzy, i wybierz radio pod względem ergonomii, a nie sieci.

Ściąga

Mini-słowniczek

AMBE: zamknięty kodek zamieniający głos na strumień bitów
TDMA: podział kanału na sloty czasowe — sztuczka DMR-a na dwie rozmowy
Talkgroup: grupa rozmówna w DMR — odpowiednik „pokoju"
Codeplug: plik z pełną konfiguracją radia DMR, wgrywany z komputera
Color Code: numer 0–15 odróżniający sąsiednie przemienniki DMR
WIRES-X: firmowa sieć Yaesu spinająca przemienniki C4FM
YSF / FCS: społecznościowe reflektory C4FM, niezależne od Yaesu
AMS: automatyczne rozpoznanie, czy przychodzi FM czy cyfra
DN / VW: tryby C4FM: głos z danymi albo sam głos w lepszej jakości
Reflektor: serwer łączący wiele przemienników w jedną rozmowę
MMDVM: uniwersalna płytka hotspota obsługująca wszystkie systemy
M17: otwarty standard amatorski z wolnym kodekiem Codec2

Następny krok

Zaczynasz od D-STAR-a?

Napisałem osobny poradnik od zera: rejestracja znaku, cztery pola w radiu, tryb DR, reflektory, hotspot i pierwsze QSO — wszystko po polsku i po kolei.

·− D-STAR od zera Baza przemienników