SQ5CBApracownia SQ4MN
Pracownia Mariana SQ4MN · od 1980 roku

Kwadrofonia

Cztery kanały dźwięku ukryte w jednym rowku płyty — i człowiek, który od czterdziestu kilku lat buduje urządzenia, żeby je stamtąd wydobyć.

Marian SQ4MN KonstruktorMarian SQ4MNdekodery SQ · wzmacniacze lampowe
19806 grudnia — Marian kończy swój pierwszy dekoder SQ
46lat — i płytka wciąż działa
4 → 2 → 4cztery kanały zapisane w dwóch ścieżkach i odzyskane z powrotem
90°przesunięcie fazy — cała tajemnica systemu SQ
— I —

Od jednego głośnika
do sali koncertowej

Mono to jeden punkt, stereo — scena przed słuchaczem. Kwadrofonia stawia słuchacza w środku sali: muzyka i pogłos dochodzą z przodu, z boków i zza pleców.

trąbka skrzypce fortepian bęben KWADRO SŁUCHACZ

Podpisy: Marian SQ4MN · rysunek na motywach wkładki płyty Quadradisc (1973)

— II —

Cztery kanały
w jednym rowku

Rowek płyty stereo ma przekrój litery V, a jego ścianki są nachylone pod kątem 45°. Każda ścianka niesie jeden kanał: igła wychyla się prostopadle do lewej ścianki dla kanału lewego i prostopadle do prawej — dla prawego.

W filmie Marian zadaje proste pytanie: „W jaki sposób na takim rowku można zapisać 4 niezależne kanały?” Odpowiedź systemu SQ jest elegancka. Przednie kanały zostają tam, gdzie były. Tylne nie dostają nowego miejsca — dostają nowy ruch. Igła kreśli w rowku spiralę: w prawo dla lewego tyłu, w lewo dla prawego.

Tak opisuje to sama okładka płyty testowej CBS SQT-1100: „Left Back — Clockwise Helical Modulation”, „Right Back — Counterclockwise”.

Rowek płyty winylowej pod mikroskopem elektronowym
×1000. Rowek płyty pod mikroskopem elektronowym (SEM) — ślad dźwięku wyryty w winylu. Z materiałów zebranych przez Mariana.

ŚCIEŻKA Lsygnał odczytany z lewej ścianki
ŚCIEŻKA Psygnał odczytany z prawej ścianki
Gdy obie ścieżki są przesunięte w fazie o 90°, igła nie wraca po prostej — zatacza koło. Kierunek obrotu mówi dekoderowi, który to tylny kanał.
— III —

Matryca SQ:
sztuczka z fazą

Koder miesza cztery kanały w dwa, a dekoder rozplata je z powrotem. Płyta SQ zagra na zwykłym gramofonie stereo — a z dekoderem Mariana otwiera się w cztery strony.

LpLt PtPp L′pL′t P′tP′p KODER φ 0° / −90°× 0,7 DEKODER MarianSQ4MN PŁYTA · 2 ŚCIEŻKI

Koder przepuszcza przednie kanały wprost: lewy przedni trafia do ścieżki lewej, prawy przedni — do prawej. Tylne kanały wchodzą do obu ścieżek, ale ściszone do 0,7 (−3 dB) i przesunięte w fazie o 90°. Dekoder odwraca tę operację tymi samymi przesuwnikami fazy i sumatorami.

Zwykła matryca daje pełną separację między lewym i prawym przodem, ale między przodem a tyłem tylko ok. 3 dB. Dlatego w połowie lat 70. powstały dekodery z „logiką” — układy, które na bieżąco śledzą, skąd dobiega dominujący dźwięk, i podbijają separację. Takie układy pracują w nowym dekoderze Mariana.

L = Lp − j·0,7·Lt + 0,7·Pt
P = Pp − 0,7·Lt + j·0,7·Pt

j — przesunięcie fazy o 90°. Oznaczenia jak na schemacie Mariana: Lp, Lt — lewy przedni i tylny, Pp, Pt — prawy przedni i tylny.

— IV —

6 grudnia 1980.
Płytka, która gra do dziś

Bez komputera, bez programu do projektowania i bez fabryki płytek. Ścieżki prowadzone ręką, wytrawione w miedzi i polutowane. Po 46 latach dekoder wciąż jest sprawny.

Płytka dekodera SQ wykonana ręcznie 6 grudnia 1980 r., strona lutowania
  1. „6.12.80”Data wykonania, wytrawiona w miedzi razem ze ścieżkami. Marian podpisał płytkę datą jak list.
  2. „MK”Inicjały Mariana w prawym górnym rogu — podpis konstruktora, jak sygnatura na obrazie.
  3. Pola pod układy scaloneGęste rzędy padów w rozstawie obudów DIP. Wyrysowane z ręki w rastrze 2,54 mm.
  4. Ścieżki jak pismoŁuki i zakola prowadzone odręcznie — każda linia to jeden ruch ręki. Dziś zrobiłby to program; w 1980 robiła to cierpliwość.
  5. Przewód po stronie miedziCienkie dodatkowe połączenie poprowadzone poza ścieżkami — tak, jak robiło się to przy ręcznie rysowanych płytkach.
Płytka dekodera z 1980 roku obok miesięcznika Amatérské radio
Obok płytki: czechosłowackie „Amatérské radio” w wydaniu „pro konstruktéry”. Właśnie stąd pochodził schemat dekodera. W PRL to była kopalnia schematów — sięgali po nią krótkofalowcy i konstruktorzy z całego regionu.
1980ręcznie rysowana płytka
2026nowy dekoder, ten sam konstruktor
Nowy dekoder SQ Mariana z układami Motorola MC1312P, MC1314P i MC1315P

Dekoder dziś — na układach z epoki

Nowa płytka to dekoder SQ z logiką, zbudowany na oryginalnych układach Motoroli. Kody dat na obudowach mówią same za siebie — te scalaki wyprodukowano w latach rozkwitu kwadrofonii.

  1. MC1312P · kod 7338Serce dekodera: matryca SQ z przesuwnikami fazy. Kod daty oznacza 38. tydzień 1973 roku.
  2. MC1314PCzterokanałowy regulator wzmocnienia sterowany przez logikę — to on podbija separację kanałów.
  3. MC1315PLogika SQ: wykrywa, z którego kierunku dobiega dominujący dźwięk, i steruje MC1314.
  4. Potencjometr montażowyDo regulacji przy uruchamianiu dekodera.
  5. Piętro wyżejKolejne płytki z radiatorem i wejściami — dekoder jest tu częścią większego, porządnie poskładanego urządzenia.
— V —

Lampy, wskazówki
i cztery kolumny

Kompletny tor kwadrofoniczny zbudowany własnymi rękami: od dekodera, przez wzmacniacze, po ustawienie kolumn wokół fotela.

Dwa lampowe wzmacniacze Mariana SQ4MN ustawione na jednostkach z czterema wskaźnikami VU
Dwa piętra, dwa komplety. Na górze wzmacniacze lampowe z transformatorami w ekranach. Pod nimi jednostki z czterema podświetlanymi wskaźnikami VU, po jednym na kanał. Prawy wzmacniacz ma klasyczne mierniki wskazówkowe do kontroli pracy lamp, lewy — pokrętło z dużą skalą 0–10.
Lampowy wzmacniacz Mariana — osiem lamp na aluminiowym chassis
Osiem lamp na szczotkowanym aluminium, transformatory w ekranach, sieciowy pod okrągłą osłoną pośrodku. Pracują tu lampy 6P14P-ER — pentody mocy, radzieckie odpowiedniki EL84 w wersji „ER” o podwyższonej trwałości i niezawodności — oraz podwójne triody ECC83 w stopniach wejściowych. Boczne radiatory i rząd śrub mocujących — wykonanie jak z małej manufaktury.
Cztery kolumny głośnikowe do odsłuchu kwadrofonicznego
Cztery kolumny Tonsil. Polska klasyka: w środku dwie duże, trójdrożne kolumny z czerwonym panelem regulatorów tonów średnich i wysokich. W odsłuchu stają w narożnikach wokół słuchacza.
Wnętrza dwóch urządzeń Mariana: czterokanałowy wzmacniacz z dekoderem i jednostka dekodera
Bez pokryw. Po lewej masywne radiatory, płytki ułożone piętrowo, żółta płytka dekodera SQ i cztery pary zacisków głośnikowych z tyłu. Po prawej druga jednostka — dwie płytki gęsto obsadzone elementami dyskretnymi, cztery wskaźniki od spodu i rząd gniazd wejść/wyjść. Przewody spięte opaskami i prowadzone przy krawędziach: porządek, którego nie powstydziłaby się fabryka.
Pracownia

Gdzie to wszystko powstaje

Stół warsztatowy Mariana z płytkami dekoderów
Warsztat. Kilka wersji płytek obok siebie, generator funkcyjny, multimetr i stacja lutownicza.
Uruchamianie dekodera w obudowie z czterema wskaźnikami
Uruchamianie. Schemat na monitorze, sinusoida na oscyloskopie, obudowa z czterema wskaźnikami na froncie.
Pomiar czterech kanałów na oscyloskopie i monitorze
Pomiar. Cztery przebiegi na monitorze, każdy kanał osobno — tak sprawdza się separację.
— VI —

Płyta testowa
CBS SQT-1100

Wydana w 1973 r. przez CBS Laboratories — to samo laboratorium, które opracowało system SQ. Na niej dekoder zdaje egzamin.

Strona A: ton odniesienia 1 kHz, przemiatanie 40–20 000 Hz z korekcją RIAA osobno dla każdego kanału, pomiar fazy wkładki i identyfikacja kanałów głosem. Strona B: test logiki dekodera — ton włączany i wyłączany co sekundę, przełączanie między kanałami, a na koniec modulacja spiralna tylnych kanałów.

Na filmie Mariana lektor z płyty zapowiada kolejno „Left Front”, „Right Front”, „Left Back”, „Right Back” — a wskazówki i przebiegi zapalają się dokładnie tam, gdzie powinny.

Okładka płyty testowej CBS SQT-1100
Tył okładki płyty SQT-1100 z opisem ścieżek

Test identyfikacji kanałów: cztery wskaźniki VU i cztery przebiegi · nagranie: Marian SQ4MN

— VII —

Usiądź w środku

Załóż słuchawki. Przeciągnij źródło dźwięku po sali albo puść je w krąg — przeglądarka ułoży dźwięk wokół głowy, a wskaźniki pokażą, ile trafia do każdej z czterech kolumn.

PRZÓD TYŁ
🎧
— VIII —

Krótka historia
czterech kanałów

Kwadrofonia była wielką obietnicą lat 70.: trzy konkurujące systemy, specjalne igły, wskaźniki z czterema wskazówkami. Rynek ją porzucił — ale idea przetrwała.

1958

Dwa kanały w jednym rowku

Upowszechnia się płyta stereo w zapisie 45/45: każda ścianka rowka niesie jeden kanał. Ruch poziomy igły to suma kanałów (mono), pionowy — ich różnica. Na tym fundamencie stanie cała kwadrofonia płytowa.

1971

CBS ogłasza SQ

„Stereo Quadraphonic” z laboratoriów CBS: cztery kanały w matrycy na dwóch ścieżkach, w pełni zgodne ze zwykłym gramofonem stereo. W tym samym czasie Sansui proponuje konkurencyjną matrycę QS. Amplitunery z czterema wskaźnikami stają się symbolem epoki.

Czterokanałowy amplituner Sansui QRX-9001
Sansui QRX-9001 — cztery wskaźniki na froncie. Fot. Ookami-no-rei, domena publiczna
1972

CD-4: kanały dyskretne

JVC i RCA idą inną drogą: płyty CD-4 „Quadradisc” przenoszą różnicę kanałów na nośnej 30 kHz — ultradźwiękach wyrytych w rowku. Potrzebny był demodulator, wkładka sięgająca 45–50 kHz i specjalnie szlifowana igła. W materiałach Mariana jest wkładka z płyty Quadradisc z 1973 r. — z rysunkiem mono/stereo/kwadro, który zainspirował schemat na tej stronie.

Wkładka płyty Quadradisc z 1973 roku
„About this Quadradisc” (1973) — z materiałów Mariana
Wkładka gramofonowa Philips GP422 4CH
Philips GP422 II „4 CH” — wkładka do płyt CD-4. Fot. Piano Piano!, CC BY 2.0
1973

Rok płyt

CBS wydaje płytę testową SQT-1100. Ukazuje się kwadrofoniczna wersja „The Dark Side of the Moon” Pink Floyd, zmiksowana przez Alana Parsonsa i wydana jako płyta SQ — właśnie to wydanie Marian odtwarza przez swój dekoder.

1975

Dekodery z logiką

W połowie dekady prosta matryca dostaje „logikę”: dekodery same śledzą kierunek dominującego dźwięku i podbijają separację przód–tył. Motorola dokłada do matrycy MC1312 układy MC1314 i MC1315. Amatorzy w całej Europie składają dekodery z zestawów, a pod koniec dekady w Polsce Radmor z Gdyni wypuszcza amplituner 5102-TE z czterokanałowym wzmacniaczem „pseudo-quadro”.

Polski amplituner Radmor 5102-TE
Radmor 5102-TE — polski akcent kwadro. Fot. MichalPL, CC BY-SA 4.0
Szwedzki zestaw do samodzielnego montażu dekodera SQ
Szwedzki zestaw dekodera SQ do samodzielnego montażu. Fot. Mickecarlsson, CC BY-SA 4.0
1976

Kwadro schodzi z półek, matryca idzie do kina

Wojna formatów zmęczyła kupujących i kwadrofonia znika ze sklepów. Pomysł zapisu czterech kanałów w dwóch ścieżkach przeżywa jednak w kinie: Dolby Stereo koduje w dwóch ścieżkach filmu kanały lewy, centralny, prawy i efektowy. Potem przychodzą Dolby Surround i Pro Logic — dzieci tej samej matrycy.

1980

6 grudnia: dekoder SQ4MN

Gdy świat odkłada kwadrofonię na półkę, Marian rysuje ścieżki, trawi płytkę i lutuje swój pierwszy dekoder SQ. Podpisuje go datą i inicjałami MK. Dekoder działa do dziś.

2026

Pracownia SQ4MN

Nowy dekoder z logiką na oryginalnych układach z lat 70., dwa lampowe wzmacniacze, jednostki z czterema wskaźnikami, pomiary na płycie testowej CBS i „The Dark Side of the Moon” w czterech kanałach. Kwadrofonia u Mariana nigdy nie wyszła z mody.

— IX —

Film: kwadrofonia w pracowni Mariana

Od rowka pod mikroskopem, przez matrycę SQ i płytkę z 1980 roku, po test na płycie CBS i „The Dark Side of the Moon” na czterech wskaźnikach.

2:38 · zmontowane z nagrań i zdjęć Mariana SQ4MN

Pełny odsłuch

„The Dark Side of the Moon” w czterech kanałach

Siedem minut bez cięć: kwadrofoniczna płyta „The Dark Side of the Moon” w systemie SQ, dekoder Mariana i cztery podświetlone wskaźniki VU. Nad nimi dwa oscyloskopy — cyfrowy Hantek i klasyczny analogowy — rysują przebiegi na żywo.

Warto patrzeć na wskaźniki: każdy z czterech kanałów żyje własnym życiem.

Marian SQ4MN
Konstruktor

Marian SQ4MN

Krótkofalowiec i konstruktor. Swój pierwszy dekoder SQ zbudował w 1980 roku — i ten działa do dziś. Do kompletu doszły lampowe wzmacniacze, jednostki ze wskaźnikami i własna pracownia pomiarowa. Zdjęcia jego urządzeń i wszystkie nagrania na tej stronie są jego autorstwa.

Na sq5cba.pl także: antena 70 cm Mariana z dodatkową podporą.