Kwadrofonia
Cztery kanały dźwięku ukryte w jednym rowku płyty — i człowiek, który od czterdziestu kilku lat buduje urządzenia, żeby je stamtąd wydobyć.
KonstruktorMarian SQ4MNdekodery SQ · wzmacniacze lampowe
Od jednego głośnika
do sali koncertowej
Mono to jeden punkt, stereo — scena przed słuchaczem. Kwadrofonia stawia słuchacza w środku sali: muzyka i pogłos dochodzą z przodu, z boków i zza pleców.
Podpisy: Marian SQ4MN · rysunek na motywach wkładki płyty Quadradisc (1973)
Cztery kanały
w jednym rowku
Rowek płyty stereo ma przekrój litery V, a jego ścianki są nachylone pod kątem 45°. Każda ścianka niesie jeden kanał: igła wychyla się prostopadle do lewej ścianki dla kanału lewego i prostopadle do prawej — dla prawego.
W filmie Marian zadaje proste pytanie: „W jaki sposób na takim rowku można zapisać 4 niezależne kanały?” Odpowiedź systemu SQ jest elegancka. Przednie kanały zostają tam, gdzie były. Tylne nie dostają nowego miejsca — dostają nowy ruch. Igła kreśli w rowku spiralę: w prawo dla lewego tyłu, w lewo dla prawego.
Tak opisuje to sama okładka płyty testowej CBS SQT-1100: „Left Back — Clockwise Helical Modulation”, „Right Back — Counterclockwise”.
Matryca SQ:
sztuczka z fazą
Koder miesza cztery kanały w dwa, a dekoder rozplata je z powrotem. Płyta SQ zagra na zwykłym gramofonie stereo — a z dekoderem Mariana otwiera się w cztery strony.
Koder przepuszcza przednie kanały wprost: lewy przedni trafia do ścieżki lewej, prawy przedni — do prawej. Tylne kanały wchodzą do obu ścieżek, ale ściszone do 0,7 (−3 dB) i przesunięte w fazie o 90°. Dekoder odwraca tę operację tymi samymi przesuwnikami fazy i sumatorami.
Zwykła matryca daje pełną separację między lewym i prawym przodem, ale między przodem a tyłem tylko ok. 3 dB. Dlatego w połowie lat 70. powstały dekodery z „logiką” — układy, które na bieżąco śledzą, skąd dobiega dominujący dźwięk, i podbijają separację. Takie układy pracują w nowym dekoderze Mariana.
P = Pp − 0,7·Lt + j·0,7·Pt
j — przesunięcie fazy o 90°. Oznaczenia jak na schemacie Mariana: Lp, Lt — lewy przedni i tylny, Pp, Pt — prawy przedni i tylny.
6 grudnia 1980.
Płytka, która gra do dziś
Bez komputera, bez programu do projektowania i bez fabryki płytek. Ścieżki prowadzone ręką, wytrawione w miedzi i polutowane. Po 46 latach dekoder wciąż jest sprawny.

- „6.12.80”Data wykonania, wytrawiona w miedzi razem ze ścieżkami. Marian podpisał płytkę datą jak list.
- „MK”Inicjały Mariana w prawym górnym rogu — podpis konstruktora, jak sygnatura na obrazie.
- Pola pod układy scaloneGęste rzędy padów w rozstawie obudów DIP. Wyrysowane z ręki w rastrze 2,54 mm.
- Ścieżki jak pismoŁuki i zakola prowadzone odręcznie — każda linia to jeden ruch ręki. Dziś zrobiłby to program; w 1980 robiła to cierpliwość.
- Przewód po stronie miedziCienkie dodatkowe połączenie poprowadzone poza ścieżkami — tak, jak robiło się to przy ręcznie rysowanych płytkach.

Dekoder dziś — na układach z epoki
Nowa płytka to dekoder SQ z logiką, zbudowany na oryginalnych układach Motoroli. Kody dat na obudowach mówią same za siebie — te scalaki wyprodukowano w latach rozkwitu kwadrofonii.
- MC1312P · kod 7338Serce dekodera: matryca SQ z przesuwnikami fazy. Kod daty oznacza 38. tydzień 1973 roku.
- MC1314PCzterokanałowy regulator wzmocnienia sterowany przez logikę — to on podbija separację kanałów.
- MC1315PLogika SQ: wykrywa, z którego kierunku dobiega dominujący dźwięk, i steruje MC1314.
- Potencjometr montażowyDo regulacji przy uruchamianiu dekodera.
- Piętro wyżejKolejne płytki z radiatorem i wejściami — dekoder jest tu częścią większego, porządnie poskładanego urządzenia.
Lampy, wskazówki
i cztery kolumny
Kompletny tor kwadrofoniczny zbudowany własnymi rękami: od dekodera, przez wzmacniacze, po ustawienie kolumn wokół fotela.
Gdzie to wszystko powstaje
Płyta testowa
CBS SQT-1100
Wydana w 1973 r. przez CBS Laboratories — to samo laboratorium, które opracowało system SQ. Na niej dekoder zdaje egzamin.
Strona A: ton odniesienia 1 kHz, przemiatanie 40–20 000 Hz z korekcją RIAA osobno dla każdego kanału, pomiar fazy wkładki i identyfikacja kanałów głosem. Strona B: test logiki dekodera — ton włączany i wyłączany co sekundę, przełączanie między kanałami, a na koniec modulacja spiralna tylnych kanałów.
Na filmie Mariana lektor z płyty zapowiada kolejno „Left Front”, „Right Front”, „Left Back”, „Right Back” — a wskazówki i przebiegi zapalają się dokładnie tam, gdzie powinny.
Test identyfikacji kanałów: cztery wskaźniki VU i cztery przebiegi · nagranie: Marian SQ4MN
Usiądź w środku
Załóż słuchawki. Przeciągnij źródło dźwięku po sali albo puść je w krąg — przeglądarka ułoży dźwięk wokół głowy, a wskaźniki pokażą, ile trafia do każdej z czterech kolumn.
Krótka historia
czterech kanałów
Kwadrofonia była wielką obietnicą lat 70.: trzy konkurujące systemy, specjalne igły, wskaźniki z czterema wskazówkami. Rynek ją porzucił — ale idea przetrwała.
Dwa kanały w jednym rowku
Upowszechnia się płyta stereo w zapisie 45/45: każda ścianka rowka niesie jeden kanał. Ruch poziomy igły to suma kanałów (mono), pionowy — ich różnica. Na tym fundamencie stanie cała kwadrofonia płytowa.
CBS ogłasza SQ
„Stereo Quadraphonic” z laboratoriów CBS: cztery kanały w matrycy na dwóch ścieżkach, w pełni zgodne ze zwykłym gramofonem stereo. W tym samym czasie Sansui proponuje konkurencyjną matrycę QS. Amplitunery z czterema wskaźnikami stają się symbolem epoki.
CD-4: kanały dyskretne
JVC i RCA idą inną drogą: płyty CD-4 „Quadradisc” przenoszą różnicę kanałów na nośnej 30 kHz — ultradźwiękach wyrytych w rowku. Potrzebny był demodulator, wkładka sięgająca 45–50 kHz i specjalnie szlifowana igła. W materiałach Mariana jest wkładka z płyty Quadradisc z 1973 r. — z rysunkiem mono/stereo/kwadro, który zainspirował schemat na tej stronie.
Rok płyt
CBS wydaje płytę testową SQT-1100. Ukazuje się kwadrofoniczna wersja „The Dark Side of the Moon” Pink Floyd, zmiksowana przez Alana Parsonsa i wydana jako płyta SQ — właśnie to wydanie Marian odtwarza przez swój dekoder.
Dekodery z logiką
W połowie dekady prosta matryca dostaje „logikę”: dekodery same śledzą kierunek dominującego dźwięku i podbijają separację przód–tył. Motorola dokłada do matrycy MC1312 układy MC1314 i MC1315. Amatorzy w całej Europie składają dekodery z zestawów, a pod koniec dekady w Polsce Radmor z Gdyni wypuszcza amplituner 5102-TE z czterokanałowym wzmacniaczem „pseudo-quadro”.
Kwadro schodzi z półek, matryca idzie do kina
Wojna formatów zmęczyła kupujących i kwadrofonia znika ze sklepów. Pomysł zapisu czterech kanałów w dwóch ścieżkach przeżywa jednak w kinie: Dolby Stereo koduje w dwóch ścieżkach filmu kanały lewy, centralny, prawy i efektowy. Potem przychodzą Dolby Surround i Pro Logic — dzieci tej samej matrycy.
6 grudnia: dekoder SQ4MN
Gdy świat odkłada kwadrofonię na półkę, Marian rysuje ścieżki, trawi płytkę i lutuje swój pierwszy dekoder SQ. Podpisuje go datą i inicjałami MK. Dekoder działa do dziś.
Pracownia SQ4MN
Nowy dekoder z logiką na oryginalnych układach z lat 70., dwa lampowe wzmacniacze, jednostki z czterema wskaźnikami, pomiary na płycie testowej CBS i „The Dark Side of the Moon” w czterech kanałach. Kwadrofonia u Mariana nigdy nie wyszła z mody.
Film: kwadrofonia w pracowni Mariana
Od rowka pod mikroskopem, przez matrycę SQ i płytkę z 1980 roku, po test na płycie CBS i „The Dark Side of the Moon” na czterech wskaźnikach.
2:38 · zmontowane z nagrań i zdjęć Mariana SQ4MN
„The Dark Side of the Moon” w czterech kanałach
Siedem minut bez cięć: kwadrofoniczna płyta „The Dark Side of the Moon” w systemie SQ, dekoder Mariana i cztery podświetlone wskaźniki VU. Nad nimi dwa oscyloskopy — cyfrowy Hantek i klasyczny analogowy — rysują przebiegi na żywo.
Warto patrzeć na wskaźniki: każdy z czterech kanałów żyje własnym życiem.















